نقاشی پلن ایر؛ وقتی نقاشی از دل طبیعت متولد می‌شود
منتشر شده در 1405/07/15نقاشی پلن ایر
تصور کنید سه‌پایه‌تان را در کنار یک رودخانه گذاشته‌اید. نسیمی آرام می‌وزد، نور خورشید هر چند دقیقه تغییر می‌کند، ابرها در آسمان حرکت می‌کنند و منظره‌ای که روبه‌روی شماست، حتی برای چند لحظه ثابت نمی‌ماند.
شما باید همان لحظه را روی بوم ثبت کنید.
این همان چیزی است که نقاشی پلن ایر (Plein Air Painting) را به یکی از جذاب‌ترین تجربه‌های نقاشی تبدیل می‌کند؛ نقاشی کردن در فضای باز و در برابر خود منظره.
پلن ایر دقیقاً چیست؟
اصطلاح فرانسوی
En plein air
به معنای «هوای آزاد» یا «در فضای باز» است.
در نقاشی پلن ایر، هنرمند به جای اینکه منظره را از روی عکس یا درون آتلیه نقاشی کند، ابزار خود را به طبیعت می‌برد و مستقیماً در برابر سوژه نقاشی می‌کند.
درخت، کوه، رودخانه، ساختمان، خیابان، ساحل یا حتی یک کافه شهری می‌تواند سوژه نقاشی پلن ایر باشد.
اما نکته اصلی فقط «بیرون بودن» نیست.
هدف این است که هنرمند بتواند نور، رنگ، هوا و حال‌وهوای واقعی صحنه را در همان لحظه تجربه و ثبت کند.
چرا پلن ایر این‌قدر با نقاشی آتلیه متفاوت است؟
در آتلیه، شما کنترل زیادی دارید.
نور ثابت است، دما مناسب است، زمان در اختیار شماست و می‌توانید ساعت‌ها روی یک قسمت از نقاشی کار کنید.
اما طبیعت چنین اجازه‌ای به شما نمی‌دهد.
نور خورشید تغییر می‌کند.
ابر روی منظره حرکت می‌کند.
سایه‌ها جابه‌جا می‌شوند.
باد برگ‌ها را تکان می‌دهد.
و حتی رنگ یک ساختمان در ساعت‌های مختلف روز کاملاً متفاوت به نظر می‌رسد.
به همین دلیل نقاش پلن ایر مجبور است سریع‌تر تصمیم بگیرد.
او باید خیلی زود تشخیص دهد:
- مهم‌ترین توده روشن و تاریک کجاست؟
- نور اصلی از کدام جهت می‌آید؟
- رنگ غالب منظره چیست؟
- کدام بخش باید تأکید بیشتری داشته باشد؟
- چه چیزی را باید حذف کرد؟
همین محدودیت‌ها باعث می‌شوند نقاشی پلن ایر اغلب انرژی و تازگی خاصی داشته باشد.
داستان پلن ایر؛ از طبیعت تا انقلاب در نقاشی
نقاشی در فضای باز پیش از امپرسیونیست‌ها نیز وجود داشت، اما در قرن نوزدهم و با پیشرفت رنگ‌های آماده و قابل حمل، شرایط برای نقاشان بسیار آسان‌تر شد.
پیش از آن، نقاشان معمولاً مجبور بودند رنگ‌های خود را در کارگاه آماده کنند و نقاشی در طبیعت بسیار دشوارتر بود.
اما با تولید رنگ در تیوب‌های قابل حمل، هنرمند می‌توانست مجموعه‌ای از رنگ‌ها را راحت‌تر با خود به بیرون ببرد.
این تحول، همراه با علاقه روزافزون هنرمندان به مشاهده مستقیم طبیعت، زمینه را برای گسترش نقاشی در فضای باز فراهم کرد.
در فرانسه، هنرمندانی مانند کلود مونه، کامی پیسارو، آلفرد سیسلی و فردریک بازی نقش مهمی در گسترش این نگاه داشتند.
آنها دیگر نمی‌خواستند فقط تصویری دقیق و ثابت از یک منظره ارائه دهند.
می‌خواستند نشان دهند که نور چگونه منظره را تغییر می‌دهد
مونه و یک منظره در ساعت‌های مختلف
یکی از جذاب‌ترین نمونه‌ها در تاریخ نقاشی، تجربه‌های کلود مونه است.
مونه بارها یک موضوع را در ساعات و شرایط مختلف نقاشی کرد؛ چون می‌دانست منظره‌ای که صبح می‌بینیم، با همان منظره در غروب یکسان نیست.
ساختمان همان ساختمان است.
درخت همان درخت است.
اما نور تغییر کرده است.
و همین نور، رنگ و احساس منظره را عوض می‌کند.
این نگاه یکی از پایه‌های مهم نقاشی مدرن شد:
موضوع همیشه مهم‌ترین چیز نیست؛ نحوه دیدن موضوع مهم است.
چرا نقاشی پلن ایر برای نقاشان جذاب است؟
یکی از بزرگ‌ترین مزیت‌های پلن ایر این است که هنرمند را مجبور می‌کند واقعاً نگاه کند.
وقتی از روی عکس نقاشی می‌کنیم، ممکن است به جزئیات زیادی توجه کنیم.
اما وقتی در طبیعت ایستاده‌ایم، خیلی زود متوجه می‌شویم که جزئیات، همیشه مهم‌ترین بخش منظره نیستند.
یک توده درخت می‌تواند با چند ضربه قلم‌مو بیان شود.
یک خیابان می‌تواند با چند لکه رنگ شکل بگیرد.
و یک آسمان می‌تواند بدون نقاشی تک‌تک ابرها، کاملاً واقعی به نظر برسد.
پلن ایر به هنرمند یاد می‌دهد که به جای «کشیدن همه چیز»، مهم‌ترین چیزها را انتخاب کند.
نور؛ قهرمان اصلی پلن ایر
اگر بخواهیم یک عنصر را قهرمان نقاشی پلن ایر بدانیم، احتمالاً باید از نور نام ببریم.
یک منظره در ساعت 8 صبح می‌تواند رنگ‌هایی کاملاً متفاوت از همان منظره در ساعت 5 عصر داشته باشد.
در نور گرم غروب، سطوح روشن ممکن است زرد، نارنجی یا صورتی به نظر برسند.
در سایه، رنگ‌ها معمولاً سردتر به نظر می‌رسند.
و در یک روز ابری، اختلاف میان نور و سایه کاهش پیدا می‌کند.
به همین دلیل بسیاری از نقاشان پلن ایر پیش از آنکه جزئیات را شروع کنند، ابتدا به دنبال پاسخ این سؤال هستند:
«نور امروز چه رنگی است؟»
پلن ایر فقط نقاشی منظره نیست
گاهی تصور می‌شود پلن ایر یعنی فقط کوه و جنگل و رودخانه.
اما این‌طور نیست.
یک خیابان شلوغ تهران، یک بازار قدیمی، کافه‌ای در یک کوچه، یک ساختمان تاریخی یا حتی یک پارک شهری هم می‌تواند موضوع نقاشی پلن ایر باشد.
در واقع هر جایی که بتوان در آن نور و زندگی را مستقیماً مشاهده کرد، می‌تواند تبدیل به صحنه‌ای برای پلن ایر شود.
یکی از سخت‌ترین قسمت‌های پلن ایر
شاید بزرگ‌ترین چالش برای یک نقاش، تغییر دائمی نور باشد.
فرض کنید ساعت 4 بعدازظهر شروع به نقاشی یک درخت می‌کنید.
نیم ساعت بعد، خورشید کمی جابه‌جا شده است.
سایه شاخه‌ها تغییر کرده.
رنگ آسمان متفاوت شده.
و حالا اگر بخواهید همه چیز را دقیقاً مطابق وضعیت جدید اصلاح کنید، ممکن است نقاشی از هماهنگی خارج شود.
به همین دلیل نقاش پلن ایر باید در یک مرحله تصمیم مهمی بگیرد:
کدام لحظه را می‌خواهم ثبت کنم؟
بعد باید همان لحظه را به‌عنوان مرجع اصلی نقاشی حفظ کند.
چرا بسیاری از نقاشی‌های پلن ایر حس زندگی دارند؟
به یک نقاشی پلن ایر خوب نگاه کنید.
ممکن است جزئیات زیادی نداشته باشد، اما احساس کنید باد می‌وزد، هوا گرم یا سرد است و نور واقعاً روی سطح‌ها نشسته است.
این حس معمولاً نتیجه جزئیات زیاد نیست.
بلکه نتیجه ضربه‌قلم‌های زنده، رنگ‌های مقایسه‌شده و تصمیم‌های سریع است.
هنرمند به جای اینکه همه چیز را توضیح دهد، بخشی از تصویر را به ذهن بیننده واگذار می‌کند.
و همین باعث می‌شود نقاشی نفس بکشد.
پلن ایر برای چه نقاشانی مناسب است؟
تقریباً هر نقاشی می‌تواند پلن ایر را امتحان کند؛ اما برای نقاشانی که به منظره، نور و رنگ علاقه دارند، تجربه بسیار ارزشمندی است.
به‌خصوص اگر با رنگ روغن کار می‌کنید، پلن ایر می‌تواند تمرین فوق‌العاده‌ای برای شناخت رنگ باشد.
چون در طبیعت خیلی زود متوجه می‌شوید که:
سبز فقط سبز نیست.
سبز در نور گرم با سبز در سایه فرق دارد.
سفید دیوار می‌تواند آبی، بنفش، زرد یا صورتی به نظر برسد.
و حتی خاکستری می‌تواند ده‌ها رنگ مختلف داشته باشد.
از کجا شروع کنیم؟
برای شروع لازم نیست تجهیزات گران‌قیمتی داشته باشید.
یک بوم یا پنل کوچک، چند قلم‌مو، تعدادی رنگ محدود، پالت و سه‌پایه‌ای سبک کافی است.
بهتر است ابتدا با نقاشی‌های کوچک شروع کنید.
مثلاً یک منظره را در مدت یک تا دو ساعت نقاشی کنید و سعی کنید به جای جزئیات، روی این موارد تمرکز کنید:
نور، توده‌های اصلی، رنگ غالب و حس کلی منظره.
هدف نخست این نیست که یک شاهکار خلق کنید.
هدف این است که یاد بگیرید آنچه را می‌بینید، سریع و صادقانه ترجمه کنید.
پلن ایر؛ تمرین دیدن، نه فقط نقاشی کردن
شاید مهم‌ترین چیزی که پلن ایر به یک هنرمند می‌دهد، یک نقاشی تمام‌شده نباشد.
بلکه نگاه کردن باشد.
وقتی چند ساعت در طبیعت می‌نشینید و یک منظره را مشاهده می‌کنید، متوجه تغییرات کوچکی می‌شوید که قبلاً شاید اصلاً نمی‌دیدید.
تغییر رنگ آسمان.
حرکت سایه‌ها.
انعکاس نور روی برگ‌ها.
تغییر رنگ زمین.
و حتی لحظه‌ای کوتاه که نور خورشید از میان ابرها عبور می‌کند.
این تجربه به مرور باعث می‌شود حتی وقتی به آتلیه برمی‌گردید، طبیعت را جور دیگری ببینید.
سخن آخر
پلن ایر در نهایت فقط یک روش نقاشی نیست.
یک شیوه دیدن جهان است.
هنرمند در پلن ایر تلاش نمی‌کند تمام طبیعت را روی بوم کپی کند.
او تلاش می‌کند بخشی از تجربه خودش از یک لحظه را ثبت کند؛ لحظه‌ای که شاید چند دقیقه بعد دیگر وجود نداشته باشد.
و شاید زیبایی واقعی پلن ایر هم همین باشد:
نقاشی کردن چیزی که در حال تغییر است، پیش از آنکه لحظه از دست برود.